Otizmde Sıra Alma ve Paylaşma: Çocuğum Neden Sırasını Beklemiyor?

Paylaşmak, Aslında Görünmez Bir Beceridir

Bir çocuğun sırasını beklemesini bekleriz; sanki bu, içgüdüsel bir şeymiş gibi. Oysa değil. Sıra almak ve paylaşmak; karşıdakinin de bir isteği olduğunu fark etmeyi, beklemeyi ve hiçbir yere yazılmamış kuralları sezmeyi gerektirir. Bunlar öğrenilen becerilerdir; doğuştan gelmez.

Otizmli çocuklar bu beceriler söz konusu olduğunda daha fazla zorlanabilir. Sebep çoğu zaman 'bencillik' değildir. Çocuk paylaşmıyor olabilir çünkü karşısındakinin de o oyuncağı istediğini henüz okuyamıyordur ya da 'bekle, sıran gelecek' cümlesinin ne anlama geldiğini somut olarak görmemiştir. Yani sorun çocuğun karakteri değil; henüz kazanmadığı bir beceridir. Ve beceriler öğretilebilir.

Aileler Bunu Nasıl Fark Eder?

3-5 yaş arasındaki çocuklarda sıra alma ve paylaşma güçlüğü genellikle şu biçimlerde görülür:

• İstediği oyuncağı sormadan ya da beklemeden alma; elinden alınınca yoğun tepki verme
• Karşılıklı oyunlarda (top atma, sırayla yapboz) sırasını beklemekte zorlanma
• Bir nesneyi başka bir çocukla aynı anda kullanmaya tahammül edememe
• Akran oyununa katılmak yerine kendi başına ve kendi kurallarıyla oynamayı tercih etme

Aileler bunu çoğu zaman 'paylaşmayı bilmiyor' diye yorumlar. Doğru; henüz bilmiyor. Ama 'bilmemek', 'öğrenemez' demek değildir; sadece bu becerinin açık ve adım adım gösterilmesi gerekir.

Evde Uygulayabileceğiniz Destek Adımları

Hedef, çocuğu 'paylaş!' diye zorlamak değil; sıra almayı görünür, kısa ve keyifli bir oyuna dönüştürmektir. 3-5 yaş için pratik adımlar:

1. Önce sizinle başlayın. Akranla değil, sizinle birebir 'sıra bende, sıra sende' oyunları kurun. Top yuvarlama, kule dizme gibi kısa ve net sıralar en kolay başlangıçtır.
2. Sırayı somut ve görünür kılın. 'Sıra sende' derken nesneyi ona uzatın, 'sıra bende' derken geri alın. Sözü harekete bağlamak, soyut kuralı somutlaştırır.
3. Bekleme süresini çok kısa tutun. Başta sıra saniyeler sürsün. Çocuk beklemenin ardından sıranın gerçekten geldiğini gördükçe güveni artar; süreyi sonra yavaşça uzatın.
4. Zamanlayıcı ya da şarkı kullanın. 'Şarkı bitince sıra sende' gibi öngörülebilir bir işaret, beklemeyi daha katlanılır ve adil kılar.
5. Başardığında hemen fark edin. Çocuk sırasını beklediğinde ya da kısa süre paylaştığında bunu coşkuyla, ama abartısız onaylayın. Başarının görülmesi, davranışı pekiştirir.

Sık Yapılan Bir Hata: Zorla Paylaştırmak

Oyuncağı çocuğun elinden alıp 'paylaşmak güzeldir' demek, paylaşmayı öğretmez; yalnızca çocuğa bir şeyin haksızca elinden alındığını öğretir.

Zorla paylaştırma, çoğu zaman beceriyi değil, direnci büyütür. Çocuk paylaşmayı bir kayıp olarak deneyimlerse ona daha sıkı sarılır. Çok daha etkili yol, sıra almayı önce güvenli bir oyun içinde, kazanılan bir şey olarak yaşatmaktır: 'verdim ama geri geldi, demek ki paylaşmak kaybetmek değilmiş.' Bu güven bir oyunda kurulmaz; tekrar ister.

Ne Zaman Profesyonel Destek Düşünülmeli?

Sıra alma ve paylaşma her çocukta kendi temposunda gelişir; ama bazı işaretler bir çocuk gelişimi uzmanı, psikolog ya da özel eğitim uzmanıyla görüşmeyi öne almak için yeterlidir:

• Sıra alma ve paylaşma güçlüğü, çocuğun akranlarla oyununu ve sosyal katılımını ciddi biçimde kısıtlıyorsa
• Paylaşmama ya da kapma davranışları kendine veya başkalarına zarar verecek tepkilere dönüşüyorsa
• Aylar süren çabaya rağmen en küçük bir sıra almada bile ilerleme görülmüyorsa
• Bu güçlüğe dil, ortak dikkat ya da taklit gibi alanlarda da belirgin gecikme eşlik ediyorsa

Bu işaretler 'paylaşmayı sevmeyen bir çocuk' demekten fazlasıdır; sosyal beceriler alanında aktif bir desteğin işe yarayabileceğine işaret eder. Bir uzman, akran temelli ve kanıta dayalı yöntemleri çocuğun profiline göre uyarlayabilir.

Kısa Özet

• Sıra almak ve paylaşmak öğrenilen becerilerdir, doğuştan gelmez. Otizmde 'paylaşmama' çoğu zaman bencillik değil, henüz kazanılmamış bir beceridir.
• Görünür, kısa ve keyifli oyunla başlayın: önce sizinle 'sıra bende, sıra sende' oynayın, bekleme süresini kısa tutun, başarıyı hemen fark edin. Zorla paylaştırmaktan kaçının.
• Güçlük akran oyununu ciddi biçimde kısıtlıyor ya da ilerleme yoksa bir uzmanla görüşmeyi ertelemeyin; erken destek sosyal becerilerin gelişmesini kolaylaştırır.